door A.J. Boekestijn

Aanstaande zaterdag is het zover. Plaats van handeling: het paleis van president Kagame van Rwanda. Actoren: Kagame en onze eigen Minister Koenders. Aanleiding: de wens van Koenders om onze ontwikkelingsrelatie met Rwanda te redden en Kagames wens om alle banden met ons land door te snijden. Dat wordt een hilarische ontmoeting. 

  Koenders heeft gelukkiger tijden gekend. Opgezadeld met Pronks schuldgevoel – waarom hebben wij de genocide niet gestopt? – worstelt Koenders nu met een ontwikkelingsrelatie met de slachtoffers van diezelfde volkerenmoord. Helaas bleken de slachtoffers geen engeltjes te zijn. Kagame en zijn good old buddy Museveni van Oeganda hebben met hun interventies in Oost-Congo moeiteloos hun rol van slachtoffers ingeruild voor die van daders. En in die oorlog in de Oost-Congo verloren vijf keer zoveel mensen hun leven dan tijdens de genocide in Rwanda plus de ellende van Darfur tezamen.  Geen wonder dat belastingbetalers en politici in Nederland, het Verenigd koninkrijk en Zweden zich nu afvragen waarom wij Kagame nog steeds subsidiëren.

  Had de PVDA of het CDA (Agnes van Ardenne weet u nog?) al deze narigheid niet kunnen zien aankomen? Dat is te gemakkelijk. Politici zijn niet helderziend. Had Pronk dan de slachtoffers van de genocide moeten laten zitten?

  Interessanter is het om lessen uit deze deconfiture te trekken. Waarom heeft ons land, en hetzelfde geldt overigens voor het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, zo lang gedacht dat het Kagame wel in de rails zouden kunnen houden? Het antwoord is van een verbluffende eenvoud. Al deze regeringen hebben zich schuldig gemaakt aan een onhistorische benadering van het probleem Rwanda.

  Om deze stelling te kunnen begrijpen dienen wij ons te verdiepen in een nieuwe benadering van ontwikkelingsproblemen zoals die in 2007 is geformuleerd door de Nobelprijswinnaar en economisch historicus Douglass C. North in samenwerking met  zijn vakgenoten J.J. Wallis, S.B. Webb en B.R. Weingast in een Wereldbank Working Paper (4359) met de prachtige titel ‘Limited Access Orders in the Developing World: a new approach to the problems of Development. Ontwikkelingswerkers aller landen opgelet, U staat op het punt om al Uw inzichten te verliezen!

  North c.s. poneren dat samenlevingen verschillende strategieën ontwikkelen om geweld te reduceren hetgeen in hoge mate hun potentie voor groei en ontwikkeling bepaalt. In de zogenaamde primitieve samenleving van jagers en verzamelaars is er weinig specialisatie en een heel veel geweld. Dat geweld gaat op den duur natuurlijk vervelen. Een mens moet op gezette tijden zijn hoofd te ruste leggen en dan is een ongestoorde nachtrust niet onbelangrijk. Om deze reden kunnen primitieve samenlevingen zich ontwikkelen tot beperkte toegang samenlevingen waarin het geweldsprobleem wordt beheerst door de afspraak dat de geweldsspecialisten elkaar niet te lijf gaan.

  Hoe doen ze dat? Heel eenvoudig: de verdeling van de opbrengsten van de staat is een uitkomst van de bestaande machtsverhoudingen. Zo lang de elite zich kan laven aan de opbrengsten van de staat is er geen reden om elkaar in de haren te vliegen. Een eliteoorlog heeft namelijk zulke nadelige economische effecten dat iedereen welvaartsverlies kan lijden. Is dat dan stabiel? Ja, zo lang de verdeling van de buit maar de bestaande machtsverhoudingen weerspiegelt en zo lang de elite maar de achterban koest kan houden met kleine cadeautjes. Zo ging het in Tudor Engeland en Karolingisch Frankrijk en zo gaat het in Rwanda. Kagame is de leider van de Tutsi elite die niet alleen de Hutu’s  stelselmatig uitsluit (op een enkele excuus Hutu in de regering na) als ook de rurale Tutsi’s.

  Rwanda is een bijzondere vorm van een beperkte toegang samenleving. De helft van de begroting van Kigali bestaat uit buitenlandse hulp. Dat is aangenaam voor de elite. Daarnaast verdient de elite persoonlijk ook een aardig zakcentje met de illegale roof van mineralen uit de mijnen van Oost-Congo die door de oorlog kan worden gefaciliteerd door bevriende Tutsi’s aldaar. Dat is ook niet gek.

   In deze constellatie komen vertegenwoordigers van open toegang samenlevingen, waaronder ons land, naar Rwanda om hun schuldgevoel af te kopen met ontwikkelingsgeld. Open toegang samenlevingen zijn veel aangenamer dan die gebaseerd op beperkte toegang. In onze samenleving geldt de rule of law die een eerlijke competitie om economische en politieke macht mogelijk maakt. Dat soort samenlevingen produceren veel welvaart.

  En wat zeggen vertegenwoordigers van open toegang samenlevingen als zij mensen in beperkte toegang samenlevingen willen helpen? Heel simpel: wordt zoals ons. Werk aan goed  bestuur en democratie en alles komt goed.

  Vertegenwoordigers van beperkte toegang samenlevingen kunnen hun oren niet geloven. Democratie? Dat is link. Het kan de positie van de elite direct in gevaar brengen en dat kan de bedoeling niet zijn. Geen wonder dat Kagame alles en iedereen afluistert en verkiezingen manipuleert. Rwanda groeit, heeft goede scholen, wegen, ziekenhuizen en de corruptie, althans op nationaal niveau, valt best mee. De prijs die daarvoor wordt betaald is echter de vrijheid. Die is er niet. Het is een dictatuur geleid door een Tutsi elite die in het zadel wordt gehouden door ons geld. En dat alles als gevolg van onhistorisch denken. Rudimentaire kennis van onze eigen fedoale geschiedenis had hier tot prudentie kunnen manen.

   Het lijkt er op dat dit onzalige evenwicht van Afrikaanse autocraten, donorgeld en Congolees onvermogen op instorten staat. Het Nederlandse, Zweedse en Britse parlement is zijn knopen aan het tellen. En de Rwandese elite beseft terdege dat het kritische VN rapport over Kagames betrokkenheid bij de wreedheden in Oost-Congo het overvloedige donorgeld op het spel zet. Kagame sloot snel een deal met de DRC. Kagame zou Nkunda gevangen nemen als Kabila met de Hutu genocidairen zou afrekenen.

  Wat een masterplan! Kagame zou natuurlijk nooit Nkunda uitleveren aan de DRC of straks aan het ICC want dan zou het Rwandeze machtspel in de Oost-Congo aan het licht komen. En de deal gaf de opvolgers van Nkunda de mogelijkheid om de zo winstgevende mineralenroof van de Tutsi-elite voort te zetten. De Rwandese douanestatistieken tonen aan dat het land tonnen mineralen exporteert die niet in eigen land aanwezig zijn. Prima geregeld.

   En toch betreft het hier een fragiel evenwicht. De smeerolie in het systeem wordt namelijk schaarser. De prijzen van de mineralen zijn de afgelopen maanden gekelderd. En de buitenlandse hulp zou wel eens drastisch kunnen afnemen. Zelfs de meest loyale bondgenoten van Kagame worden steeds nerveuzer over de  Franse en Spaanse aanklacht dat Kagame zelf het presidentieel vliegtuig heeft neergehaald dat leidde tot de genocide. De elite met haar privileges weerspiegelt dus niet meer automatisch de machtsverhoudingen.

   Kagames recente uitspraak dat hij de Nederlandse hulp niet nodig heeft en dat die hulp in het verleden nooit iets positiefs tot stand heeft gebracht was grootspraak. In werkelijkheid heeft Kagame, Koenders net zo hard nodig als Louis Michel, Lord Malloch-Brown en Obama. De vraag is alleen: welke boodschap heeft de Nederlandse belastingbetaler eigenlijk aan het in het zadel houden van een Afrikaanse dictator? Welke moraal wordt hier eigenlijk gediend? Laten we hopen dat Koenders hier nog eens aan denkt als hij morgen een vorkje prikt in Kagames paleis vol afluisterapparatuur.

  En als straks het hele machtsevenwicht uit elkaar valt en een nieuwe ronde van gewelddadigheden aanbreekt zal er dan nog iemand zijn die bereid is te erkennen dat a-historische Westerse maakbaarheidillusies met donorgeld niet in elk opzicht zegenrijk waren? En kijken we dan, net als in 1994, weer een andere kant op?